Η εμπειρία των τελευταίων ετών έδειξε ότι υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον στην Ελλάδα και στις γειτονικές χώρες για ένα σύγχρονο, γρήγορο και εύκολο στη μάθηση τρόπο γραφής βυζαντινών μουσικών κειμένων, από μία μικρή σε αριθμό, αλλά πολύ δραστήρια και εξέχουσα πολιτιστικά, μερίδα του πληθυσμού τους. Η γνωστή σε όλους μας πλέον ευκολία σύνταξης κειμένου σε υπολογιστή, παραήταν ελκυστική για να αφήσει αδιάφορους τους βυζαντινογνώστες. Τούτο δείχνουν οι προσπάθειες διαφόρων ιδιωτών και ομάδων να φτιάξουν γραμματοσειρές (fonts) και να αποδόσουν με κάποια ακρίβεια τα πολυσυζητημένα μικροδιαστήματα σε συγκεκριμένες μελωδίες.

Τοποθέτηση του προβλήματος

Το πρόβλημα που αντιμετώπισαν όλοι οι επίδοξοι σχεδιαστές γραμματοσειρών ήταν η δυσκολία δημιουργίας συνδυασμών μεταξύ των σημαδιών. Τα σημάδια της βυζαντινής μουσικής δεν μπαίνουν μόνο σε σειρά, αλλά και το ένα κάτω ή πάνω από το άλλο, υπάρχουν δε και περιπτώσεις που αλληλοεπικαλύπτονται. Αυτό δείχνει αμέσως ότι η αντιμετώπιση της βυζαντινής γραφής ως απλού κειμένου εισάγει ένα σωρό προβλήματα. Έπρεπε οι πιθανοί συνδυασμοί να εντοπιστούν και να εμφανίζονται ως ένας χαρακτήρας. Έπρεπε σημάδια με το ίδιο σχήμα να μπουν δύο και τρεις φορές στη γραμματοσειρά για να έχουν διαφορετική σχετική θέση με τα άλλα. Οι συνδυασμοί έκαναν ένα πλήθος χαρακτήρων που πλησίαζε τους 1000! Και όταν κανείς συνήθιζε τα ονόματα των γραμματοσειρών και την αντιστοιχία στο πληκτρολόγιο διαπίστωνε ότι δεν είχε ελευθερία στη γραφή. Οι χαρακτήρες έπρεπε να τοποθετούνται σε συγκεκριμένες θέσεις για να φαίνεται ωραίο το κείμενο. Αν άλλαζε κανείς τη θέση ενός χαρακτήρα έπρεπε να μετακινήσει πολλούς άλλους για να συνεχίσει να εμφανίζεται σωστά το κείμενο. Τέλος, ήταν αδύνατο να περάσει κανείς το κείμενο στον υπολογιστή, αν δεν το είχε γράψει προηγουμένως σε χαρτί, επειδή έπρεπε να ξέρει εκ των προτέρων τις θέσεις των χαρακτήρων, κυρίως για τους σύνθετους συνδυασμούς.

Ένα τέτοιο, και όχι βέβαια το μοναδικό, σύστημα γραφής περιγράφεται στις σελίδες του π. Κωνσταντίνου Τερζόπουλου, σε αγγλική γλώσσα.
Κάτι λίγο καλύτερο περιγράφεται στις σελίδες του Βελισσάριου Γκεζερλή. Κατά τα λεγόμενα του ιδίου, το πρόγραμμα βρίσκεται σε πιο σωστό δρόμο.
Μια ολοκληρωμένη λύση, αν και κάπως δύσχρηστη, περιγράφεται στις σελίδες της "Παρασημαντικής". Παρέχεται και δοκιμαστικό πρόγραμμα.

Η λύση

Η βυζαντινή γραφή είναι μουσική γραφή, κατά συνέπεια πρέπει να αντιμετωπιστεί όπως η δυτική μουσική γραφή. Εδώ, βεβαίως, απουσιάζει το πεντάγραμμο, αλλά πολλά χαρακτηριστικά μένουν ίδια• ένα κεντρικό σημάδι (όπως μια νότα) συμπαρασύρει στις μικρές μετακινήσεις του δεξιά και αριστερά τα σημάδια (όπως f, p, κορώνες κλπ) που βρίσκονται πάνω και κάτω από αυτό.

Αυτόν ακριβώς τον τρόπο χρησιμοποιούμε εμείς για τη σύνταξη βυζαντινών κειμένων. Το πρόγραμμα που χρησιμοποιούμε ονομάζεται "Score", λειτουργεί σε PC και ανήκει πλέον στην ομάδα των abandonware (παρατημένων) προγραμμάτων, αφού η εταιρεία διανομής (Passport Designs) έχει σταματήσει εδώ και πολλά χρόνια να το υποστηρίζει, ακόμα και μέσω άλλων προγραμμάτων, και η ίδια έχει εξαφανιστεί από προσώπου γης. Το πρόγραμμα αυτό, με τον πρωτόγωνο αλλά σαφή χαρακτήρα που διακρίνει κανείς σ' αυτό σήμερα, μας έδωσε τη δυνατότητα να κάνουμε τις κατάλληλες προσθήκες και τροποποιήσεις (των οποίων έχουμε και το copyright) ώστε να γράφουμε βυζαντινή μουσική με τον γρηγορότερο δυνατό τρόπο.

Παράδειγμα

Κατ' αρχήν, εισάγουμε όλα τα βυζαντινά σημάδια (τα οποία είναι λιγότερα από 100) στο νέο αρχείο. Έπειτα, δημιουργούμε βοηθητικά δίγραμμα, ένα για κάθε γραμμή που θα γράψουμε. Με αριστερό κλικ του ποντικιού επιλέγουμε το σημάδι που θέλουμε να αντιγράψουμε και με δεξί το αντιγράφουμε στο κατάλληλο σημείο. Τέλος, περνάμε τα λόγια και εξαφανίζουμε τα δίγραμμα. Παρακάτω φαίνεται η οθόνη του προγράμματος και ένα δείγμα εκτύπωσης από το βιβλίο του πατέρα μου "Παραδοσιακή Μουσική Πάρου" σε βυζαντινή και δυτική γραφή.
 

Οθόνη του Score	Δείγμα εκτύπωσης

Εκτύπωση

Η εκτύπωση γίνεται είτε απευθείας σε εκτυπωτή Postscript ή μέσω προγράμματος επεξεργασίας εικόνας σε οποιονδήποτε εκτυπωτή. Στη δεύτερη περίπτωση το Score παράγει ένα αρχείο .EPS, το οποίο και επεξεργαζόμαστε.

Δεύτερο πρόβλημα: η μουσική απόδοση ενός κειμένου

Η ανάγκη εκτέλεσης ενός μουσικού κειμένου από τον υπολογιστή δεν έχει διόλου καλλωπιστικό χαρακτήρα• μια επιτυχής εκτέλεση σημαίνει απουσία λαθών στο κείμενο. Αυτό, στη βυζαντινή μουσική έχει σημασία πολύ μεγαλύτερη από ότι στη δυτική, καθώς οι μελωδικές κινήσεις που ορίζουν τα σημάδια είναι σχετικές, και έτσι ένα λάθος καταστρέφει όλη τη μελωδία μετά απ' αυτό.

Κάποιες προσπάθειες που έχουν γίνει έχουν επικεντρωθεί στη σωστή απόδοση συγκεκριμένων κλιμάκων από τον υπολογιστή, κάτι σαν μια ηχογράφηση ακριβείας, χωρίς να σχετίζεται αυτό δυναμικά με κάποιο κείμενο. Αυτό ήταν επόμενο, αφού τα συστήματα γραφής με γραμματοσειρές ήταν ιδιαίτερα δύσκαμπτα και τελικά απρόσφορα για αυτή τη δουλειά.

Μια από τις δυνατότητες του Score είναι να μετατρέπει τα αρχεία του σε μορφή ASCII, η οποία είναι εύκολα αναγνώσιμη από κάθε επεξεργαστή κειμένου. Ένα πρόγραμμα που φτιάχνουμε (Byzantine Music Player) και βρίσκεται σε εξέλιξη, μπορεί να διαβάσει αυτό το αρχείο και από τις σχετικές θέσεις των σημαδιών να κατασκευάσει μια μελωδία, την οποία αποδίδει από συσκευή MIDI. Η μελωδία αυτή δεν ακολουθεί απλώς τη βασική γραμμή του κειμένου, αλλά αποδίδει πιστά τις κλίμακες με τα μικροδιαστήματα, ξεκαθαρίζοντας έτσι ακόμα και την αίσθηση που προκαλεί ο συγκεκριμένος ήχος του κομματιού.

Για την ώρα, το πρόγραμμα αυτό δεν είναι πλήρες, αλλά λειτουργεί σε κείμενα αυξημένης πολυπλοκότητας. Η προσπάθειά μας να προτυποποιήσουμε την εκτέλεση της βυζαντινής μουσικής έφερε στο φως πολλά κενά και οξύμωρα της θεωρίας. Είναι πλέον όμως καιρός κάποια βασικά ζητήματα να μπουν σε ένα καλούπι πλησιάζοντας περισσότερο την πράξη, παρά τη θεωρία.

Μελλοντικά σχέδια

Όπως καταλαβαίνετε, το ζήτημα είναι φλέγον και μάλιστα όχι μόνο για τον ελληνικό μουσικό κόσμο. Τώρα είναι η ευκαιρία για την ανάπτυξη σωστών εργαλείων για την εξυπηρέτησή μας και την προαγωγή ενός πολιτισμού που μάλλον μας ξεπερνά. Τώρα, που δεν έχουν γίνει ακόμα πολλά λάθη.

Η ιστορία αυτή έχει εκ των πραγμάτων εξωελλαδικές διαστάσεις. Για το λόγο αυτό θα υπάρξουν σύντομα ενημερώσεις του κοινού σε εφημερίδες και σχετικές εκδηλώσεις. Προς το παρόν μπορείτε να αφήσετε μήνυμα με τα σχόλιά σας εδώ.

Μετά τις πρώτες επίσημες παρουσιάσεις θα αναζητηθούν χορηγοί για την ανάπτυξη ενός πλήρους πακέτου, δηλαδή προγράμματος γραφής, εκτέλεσης και αναγνώρισης κειμένου από σαρωμένη (scanned) εικόνα για τις περισσότερες πλατφόρμες υπολογιστών. Δεδομένου ότι είναι πρακτικά αδύνατον να προστατευθεί ένα πρόγραμμα από αντιγραφή, προτιμάται η ιδέα ενός μεγάλου φορέα (π.χ. Εκκλησία) ως χρηματοδότη, ώστε το πακέτο να μπορεί να διακινείται ελεύθερα και δωρεάν μεταξύ των χρηστών. Αυτό ουσιαστικά θα ενοποιήσει τον "βυζαντινό" κόσμο, θα άρει πολλές από τις δυσκολίες εκμάθησης της βυζαντινής από έλληνες και ξένους και θα παγιώσει ένα σύστημα αναφοράς για τους ενδιαφερόμενους.

Περιμένουμε την ανταπόκρισή σας,

            Αντώνης Χανιώτης και
            Εμμανουήλ Αντ. Χανιώτης